Wanneer de toondichter zelf het woord neemt.

Wanneer de toondichter zelf het woord neemt.

Er bestaat een merkwaardig moment in het leven van een orkest. De musici hebben wekenlang gewerkt aan een nieuw muziekstuk. De partituur is bestudeerd, moeilijke passages zijn eindeloos herhaald, inzetten zijn aangescherpt, tempi zijn vastgelegd. Onder leiding van een dirigent die het orkest goed kent, is de muziek langzaam tot leven gekomen.

En dan komt de toondichter.

Hij of zij heeft tot dan toe alleen via de partituur gesproken. De muziek stond er al, in zwarte tekens op wit papier: noten, rusten, maatstrepen, dynamische tekens, aanwijzingen voor tempo en expressie. De dirigent heeft die tekens gelezen en vertaald naar het orkest. De musici hebben ze met hun instrumenten tot klank gemaakt.

Maar nu staat de maker zelf in de repetitieruimte.

Plots krijgt de partituur een stem.

De partituur spreekt niet vanzelf
Een muziekstuk is uiteindelijk meer dan wat er op papier staat. Natuurlijk bevat een partituur een enorme hoeveelheid informatie. Toch kan geen enkele notatie volledig vastleggen wat een componist zich bij het schrijven heeft voorgesteld.

Hoe licht moet een melodie klinken? Hoe lang moet een stilte werkelijk duren? Waar moet een spanning ontstaan en waar mag ze weer verdwijnen? Moet een bepaalde noot naar voren komen of juist in het geheel opgaan?

De dirigent maakt voortdurend keuzes.

Daarbij speelt ervaring een grote rol. Een dirigent die al jaren met een orkest werkt, kent de musici. Hij weet hoe de eerste violen reageren op een bepaald gebaar, hoeveel tijd de hoorns nodig hebben om een inzet voor te bereiden, hoe de akoestiek van de zaal een bepaalde klank verandert. Tussen dirigent en orkest ontstaat na verloop van tijd een soort woordeloze taal.

Een blik kan volstaan. Een kleine beweging van de hand kan een hele groep musici vertellen wat er moet gebeuren.

Het is bijna alsof dirigent en orkest samen een eigen dialect hebben ontwikkeld.

En dan spreekt de componist
Wanneer de componist tijdens een repetitie zegt: "Nee, zo heb ik het niet bedoeld", verandert de situatie.

Niet noodzakelijk omdat de dirigent het verkeerd heeft gedaan. Hij heeft immers het werk geïnterpreteerd op basis van wat hij in de partituur heeft gelezen. Maar de componist beschikt over een andere vorm van kennis: de herinnering aan het ontstaan van de muziek.

Hij weet waarom die ene melodie daar staat. Hij weet misschien dat een bepaalde passage niet dramatisch maar juist intiem bedoeld is. Hij hoort in zijn hoofd misschien een klank die niet volledig uit de notatie valt af te leiden.

Daarom kan de aanwezigheid van de componist voor een orkest bijzonder waardevol zijn.

Het is alsof iemand die tot dan toe alleen via een brief heeft gesproken, plots zelf de kamer binnenkomt.

De dirigent kan vervolgens proberen die aanwijzing van de componist in klank om te zetten. En het orkest luistert, probeert, corrigeert en zoekt.

Zo ontstaat een gesprek — maar dan een gesprek zonder woorden.

Wanneer de componist de dirigeerstok overneemt
Soms gaat de samenwerking nog een stap verder. Bij een première of een bijzondere uitvoering neemt de componist zelf plaats voor het orkest.

Dat is een bijzonder moment.

De musici hebben het werk misschien wekenlang ingestudeerd met hun vertrouwde dirigent. Ze hebben geleerd zijn gebaren te volgen, zijn tempi te begrijpen en zijn muzikale keuzes te herkennen. En nu staat er iemand anders voor hen.

Iemand die het werk niet alleen kent, maar het heeft bedacht.

Dat kan spannend zijn. Een componist is immers niet automatisch een goede dirigent. Componeren en dirigeren vragen verschillende vaardigheden. Wie muziek schrijft, hoeft niet noodzakelijk ook de gave te hebben om in een fractie van een seconde honderd musici tot één geheel te laten reageren.

Toch kan een componist die ook goed kan dirigeren een heel bijzondere directheid bereiken.

De afstand tussen gedachte en klank wordt kleiner.

Wat de componist ooit als een muzikaal idee in zich droeg, en vervolgens in noten heeft neergeschreven, kan nu rechtstreeks vanuit zijn gebaar naar het orkest gaan.

De componist als dirigent — en de dirigent als vertaler
In de muziekgeschiedenis zijn er verschillende grote figuren geweest die beide rollen uitstekend konden vervullen. Gustav Mahler was componist én dirigent. Leonard Bernstein en Pierre Boulez waren dat eveneens.

Maar er is geen regel die zegt dat een componist zijn eigen werk moet dirigeren.

Integendeel. Soms is het juist de gespecialiseerde dirigent die de muziek het beste tot klinken kan brengen. Een componist kan immers zo dicht op zijn eigen werk zitten dat hij bepaalde dingen moeilijk van buitenaf kan bekijken. Een dirigent kan met een frisse blik naar de partituur kijken en verbanden ontdekken die de componist zelf misschien niet meer bewust waarneemt.

Daarom hoeft de komst van de componist helemaal geen bedreiging te zijn voor de dirigent.

In de beste omstandigheden ontstaat er een samenwerking.

De componist zegt wat hij hoort.

De dirigent zoekt hoe dat hoorbaar kan worden.

Het orkest probeert het vervolgens werkelijkheid te laten worden.

Heeft een componist dan zijn eigen orkest?
De uitdrukking "zijn eigen orkest" klinkt aantrekkelijk, maar in de klassieke muziek ligt het meestal genuanceerder.

Een componist kan zeer nauw verbonden zijn met een bepaald orkest. Hij kan bijvoorbeeld composer-in-residence zijn en gedurende langere tijd met de musici samenwerken. Hij schrijft nieuwe werken voor hen, woont repetities bij en leert het karakter van het orkest kennen.

Bij kleinere ensembles komt het ook voor dat een componist zelf een ensemble opricht of artistiek leidt.

Bij een groot symfonieorkest is dat echter meestal anders. Daar is een chef-dirigent, zijn er gastdirigenten en worden werken van talloze componisten gespeeld. Het orkest heeft dus niet werkelijk één componist als "eigenaar" van zijn klank.

Historisch was de band soms wel veel directer. Componisten die aan een hof, operahuis of kerk verbonden waren, beschikten over een min of meer vast muzikaal gezelschap waarvoor zij hun muziek schreven. Zij kenden de kwaliteiten van hun musici en wisten precies wat bepaalde spelers konden.

Ook daar was er dus een rechtstreekse relatie tussen woord, gedachte, partituur en klank.

Van woord naar toon
Misschien is dat uiteindelijk wel de interessantste vraag.

Wat gebeurt er tussen het moment waarop een componist een idee heeft en het moment waarop een luisteraar de muziek hoort?

Er is eerst de gedachte.

Dan komt de notatie: het idee wordt vastgelegd in tekens.

Daarna komt de interpretatie: een dirigent leest die tekens en geeft ze richting.

Dan komen de musici: zij ademen, bewegen, strijken, blazen, slaan en luisteren naar elkaar.

En tenslotte komt de klank bij de luisteraar.

Het is een lange weg.

En ergens onderweg verandert het geschreven teken in iets levends.

Dat maakt een orkestrepetitie met de componist zo bijzonder. We zien er bijna letterlijk hoe woord in toon verandert. De componist hoeft soms maar één zin te zeggen om een passage anders te laten klinken. Een paar woorden kunnen volstaan om tientallen musici opnieuw naar dezelfde maat te laten luisteren.

"Hier moet het donkerder."

"Niet zwaarder, maar intenser."

"Laat die melodie spreken."

Het zijn woorden. Maar hun uiteindelijke bestemming is de muziek.

Misschien is dat precies waar de werelden van woord en toon elkaar raken: de componist spreekt, de dirigent vertaalt, het orkest antwoordt — en de luisteraar hoort het gesprek.